ความเป็นมาและประวัติของคำว่า "ข้าวเม่าทอด"

สำหรับความเป็นมาและประวัติของคำว่า "ข้าวเม่าทอด" นั้น สามารถแยกแยะความหมายและที่มาตามส่วนประกอบของคำได้ดังนี้ครับ โดยรวมแล้วคำนี้บอกถึง "วัตถุดิบหลัก" และ "วิธีการปรุง" อย่างชัดเจน:

 แยกคำเพื่อดูที่มา

คำว่า "ข้าวเม่าทอด"

 เกิดจากการรวมคำ 2 คำหลัก:

ข้าวเม่า:
ที่มาทางวัตถุดิบ: ข้าวเม่าคือ ข้าวเปลือกพันธุ์ข้าวเหนียวที่ยังไม่อับเฉาเต็มที่ (คือระยะกึ่งแก่กึ่งอ่อน หรือ "ระยะพลับพลึง") นำมาคั่วทั้งเปลือกให้สุกหอม จากนั้นนำไปตำให้เปลือกแตกหลุดออก แล้วฝัดเอาเปลือกทิ้ง เหลือแต่เมล็ดข้าวสีเขียวอ่อน แบนๆ หอม มัน เคี้ยวหนึบ

ที่มาทางวัฒนธรรม: การทำข้าวเม่าเป็นภูมิปัญญาชาวบ้านที่มีมานาน โดยเฉพาะในภาคอีสานและภาคเหนือ ซึ่งสัมพันธ์กับฤดูกาลเก็บเกี่ยว (ช่วงข้าวกำลังพอง) การตำข้าวเม่ามักเป็นกิจกรรมชุมชนที่ชาวบ้านมารวมตัวกัน

ทอด:

ที่มาทางวิธีการ: บอกถึงกรรมวิธีการปรุงหลัก คือการนำวัตถุดิบลงไปทำให้สุกในน้ำมันร้อนๆ จนกระทั่งกรอบหรือเหลืองสวย

ความเป็นมาของตัวขนมและชื่อตัวขนม "ข้าวเม่าทอด" คืออะไร? ในบริบทของขนมไทย ข้าวเม่าทอดไม่ได้หมายถึงการนำ "ข้าวเม่าเปล่าๆ" ไปทอด แต่หมายถึงการนำ "กล้วยไข่" (หรือกล้วยน้ำว้าในบางท้องถิ่น) มาพอกหรือห่อด้วย "ข้าวเม่ากวน" (ข้าวเม่าผสมมะพร้าวขูดและน้ำตาลตะโหนดหรือน้ำตาลมะพร้าว) จากนั้นนำไปชุบ "แป้งชุบทอด" (มักผสมน้ำปูนใสเพื่อให้กรอบนาน) แล้วจึงนำไปทอดในน้ำมันร้อนๆ จนแป้งด้านนอกกรอบเหลือง แต่ด้านในยังนุ่มหวานจากกล้วยและข้าวเม่ากวน

ทำไมถึงเรียกว่า "ข้าวเม่าทอด"? สาเหตุที่เรียกชื่อนี้ แม้ว่าวัตถุดิบที่เห็นเด่นชัดที่สุดจะเป็นกล้วย ก็เพราะ:

ข้าวเม่าเป็น "เอกลักษณ์" ของรสชาติและสัมผัส: แป้งชุบทอดข้างนอกอาจจะกรอบเหมือนกล้วยทอดทั่วไป แต่ความหอม มัน และความหนึบที่อยู่ ภายใน (ที่ห่อกล้วยอยู่) มาจากข้าวเม่ากวน ซึ่งเป็นสิ่งที่ทำให้ขนมชนิดนี้แตกต่างจาก "กล้วยแขก" หรือ "กล้วยทอด" ทั่วไปอย่างสิ้นเชิง

ข้าวเม่าเคยเป็น "ส่วนประกอบหลัก" ในการพอก: ในสมัยโบราณ การพอกกล้วยอาจจะใช้ข้าวเม่ากวนในสัดส่วนที่มากเพื่อให้ความอิ่มท้องและรสชาติที่พิเศษ ก่อนที่ผสมแป้งชุบทอดจะเข้ามาเป็นตัวช่วยด้านความกรอบ

เกร็ดเพิ่มเติมเกี่ยวกับประวัติศาสตร์

ขนมโบราณ: ข้าวเม่าทอดจัดเป็นขนมไทยโบราณที่สืบทอดกันมานาน มักนิยมกินเป็นของว่าง

เครื่องเคียงขนมจีน: นอกจากกินเป็นของหวานแล้ว ในบางท้องถิ่นยังใช้ข้าวเม่าทอดเป็นเครื่องเคียง กินคู่กับ "ขนมจีนน้ำพริก" เพื่อตัดรสและเพิ่มมิติสัมผัสอีกด้วย

สรุปคือ คำว่า "ข้าวเม่าทอด" เป็นคำที่ตั้งขึ้นตาม เอกลักษณ์ของส่วนประกอบที่สำคัญที่สุดที่ทำให้ขนมชนิดนี้มีรสชาติเฉพาะตัว (ข้าวเม่า) และ กรรมวิธีการปรุง (ทอด) แม้ว่าวัตถุดิบหลักในการเคี้ยวจะเป็นกล้วยก็ตามครับ